Breaking News:

latest

DỊCH VŨ HÁN : TẠI SAO TỈ LỆ TỬ VONG KHÁC NHAU GIỮA CÁC NƯỚC ?

DỊCH VŨ HÁN : TẠI SAO TỈ LỆ TỬ VONG KHÁC NHAU GIỮA CÁC NƯỚC ? T ỉ l ệ t ử vong liên quan đ ế n d ị ch Vũ Hán ở Ý cao g ấ p 42 l ầ n...


DỊCH VŨ HÁN : TẠI SAO TỈ LỆ TỬ VONG KHÁC NHAU GIỮA CÁC NƯỚC ?
T l t vong liên quan đến dch Vũ Hán Ý cao gp 42 ln so vi t l Đc! Ti sao có s khác bit cao như thế là mt câu hi làm bn tâm nhiu ngưi quan sát tình hình dch trong thi gian qua. Đnh không viết gì na, nhưng nhân mt câu hi ca mt bn Ch Ry nên cui cùng thì tôi cũng ng ngoy vài ba ch đ bàn v lí do ca s khác bit đó. (K t hôm kia, tôi và nhiu ngưi khác phi làm vic t nhà -- gi là 'working from home').
TỈ LỆ TỬ VONG
Nếu ch tính 10 quc gia hàng đu có nhiu ca nhim (Tàu, Ý, Iran, Tây Ban Nha, Đc, Mĩ, Pháp, Nam Hàn, Thy Sĩ, và Anh) thì t l t vong trung bình là 4.3% (khong tin cy 95% dao đng t 4.2% đến 4.4%). Nhưng mc đ khác bit v t l t vong rt khác nhau gia các quc gia (Biu đ 1).
Câu hi đt ra là nhng khác bit này có ý nghĩa thng kê hay ch là dao đng ... ngu nhiên? Đ tr li câu hi này, chúng ta phi s dng đến thng kê hc. Phương pháp đơn gin nht mà có l ai cũng đã hc là dùng phương pháp Ki bình phương (các bn có th xem bài ging 27 ca tôi đ biết thêm [1]).
Kết qu kim đnh Ki bình phương cho thy qu tht s khác bit gia các nưc là có ý nghĩa thng kê. Nhưng câu hi kế tiếp là nưc nào (c th) khác vi nưc nào? Sách giáo khoa không có trình bày phương pháp đ tr li câu hi đó, nên chúng ta phi 'sáng to' mt chút, bng cách dùng phương pháp 'post-hoc test' như trong nghiên cu genomics (xem ghi chú). Dùng phương pháp này chúng ta thy các nưc như Mĩ, Pháp, Thy Sĩ, và Nam Hàn có t l t vong không khác nhau có ý nghĩa thng kê. Nhưng Đc và Ý thì khác nhau v t l t vong, vi P < 0.0001.
Chng hn như Đc, gii chc y tế ghi nhn 12327 ca nhim Chinese virus, nhưng ch có 28 ngưi t vong, vi t l t vong là 0.23%. Ý ghi nhn 35713 ca dương tính cho Chinese virus, nhưng s ca t vong lên đến 2978, tc 8.3%. Tính đến nay, s ca t vong Ý đã cao hơn s ca t vong bên Tàu. Mc đ khác bit v nguy cơ t vong gia hai nưc láng ging này lên đến 42 ln!
Ti sao có s khác bit ln như thế?
Có ngưi cho rng lí do Đc có t l t vong thp là vì h làm xét nghim rt nhiu. Khi xét nghim nhiu thì có th cho ra nhiu kết qu dương tính, mà có l đa phn là nhng ca nh. Do đó, t l t vong thp trong điu kin xét nghim nhiu là có th hiu đưc. Đc đã làm xét nghim cho nhiu ngưi (khong 12000 mi ngày), nhưng Ý cũng làm xét nghim cho 148,657 ngưi (tính đến 18/3/2020). Do đó, con s xét nghim khó gii thích s khác bit v t vong.
Có l do h thng y tế ca Đc tt hơn Ý? Có th. Nhưng nên nh rng Ý là nưc có h thng y tế tt đng vào hàng th 2 trên thế gii, thm chí còn cao hơn c Đc. Do đó, có th không phi do h thng y tế ca nưc nào tt hơn có th gii thích s khác bit v t l t vong.
Có th do gen ca ngưi Đc tt hơn gen ca ngưi Ý? Tiếng Anh có ch 'unlikely' đ tr li cho câu hi này.

Vy ti sao có s khác bit quá ln v nguy cơ t vong gia các quc gia? Câu tr li đơn gin nht là không biết. Đây s là ch đ cho rt nhiu nghiên cu trong tương lai. Báo chí gi là 'mystery' [2].
ĐỘ TUỔI VÀ BỆNH ĐI KÈM
Riêng tôi thì qua phân tích d liu ca Tàu trưc đây nghi rng lí do chánh là do khác bit v đ tui và s phân b v các bnh đi kèm rt khác nhau gia các quc gia. Sau đây là vài con s có th gii thích cho gi thuyết đ tui:
• Theo báo cáo ca Vin Richard Koch (Đc) thì tui trung bình ca ngưi b nhim là 47, và 80% ngưi b nhim tui t 15 đến 59 [3].
• Còn bên Ý, thì tình hình rt khác: tui trung bình nhng ngưi b nhim là 63 [4]. Tui trung bình nhng ngưi chết là 79.5. S liu ca Ý còn cho biết 99% ca t vong có nhng bnh đi kèm như cao huyết áp (75%), tiu đưng (35%), và bnh tim mch (~33%).
Như vy, ngưi b nhim Ý có tui cao hơn ngưi b nhim Đc (63 vs 47). Mà, chúng ta biết rng tui càng cao thì nguy cơ t vong cũng càng cao [5] và điu này có th gii thích ti sao Ý có s ca t vong quá cao. Do đó, cao tui và bnh đi kèm là yếu t nguy cơ t vong s 1 mà chúng ta phi quan tâm. Bài hc là phi kim tra và điu tr c bnh đi kèm nhng bnh nhân cao tui.
Nguyễn Tuấn
====

[1] 
Ghi chú kĩ thut: Bn nào thích R thì đây là codes đ kim đnh gi thuyết hu đnh (posthoc test of hypothesis):
dat = data.frame(China = c(81138-3130, 3130),
Italy = c(35713-2978, 2978),
Iran = c(17361-1135, 1135) ,
Spain = c(14769-638, 638),
Germany = c(12327-28, 28) ,
USA = c(9415-133, 133),
France = c(9054-148, 148),
Korea = c(8565-91, 91),
Switzerland = c(3067-33, 33),
UK = c(2644-71, 71))

# Chi squared test
prop.test(t(dat))

# Posthoc test
library(rcompanion)
pairwise.prop.test(t(dat))
pairwiseNominalIndependence(t(dat), fisher=F, method="fdr")
Biểu đồ 1: Số ca nhiễm tính đến ngày 19/3/2020 ghi nhận tại 10 nước 'hàng đầu' (phần trên) và tỉ lệ tử vong cho 10 nước (phần dưới). Mức độ khác biệt về nguy cơ tử vong giữa Ý và Đức lên đến 42 lần. Các nước Pháp, Mĩ, Thụy Sĩ và Nam Hàn có tỉ lệ tử vong tương đương nhau (~1%).


Kiểm định giả thuyết hậu định (post-hoc test of hypothesis) về sự khác biệt về tỉ lệ tử vong liên quan đến dịch Vũ Hán giữa các nước 'hàng đầu'. Bảng này trình bày trị số P theo 4 phương pháp kiểm soát tỉ lệ phát hiện giả (false discovery rate) giữa các quốc gia. Có tất cả 10*9/2 = 45 so sánh, nhưng tôi chỉ trình bày một số so sánh để minh họa cho cái note. Dòng đầu tiên cho thấy khác biệt về tỉ lệ tử vong giữa Ý và Đức có ý nghĩa thống kê; còn giữa Pháp, Thụy Sĩ, Mĩ, Nam Hàn thì không có ý nghĩa thống kê.
Phân bố số ca tử vong liên quan đến dịch Vũ Hán ở Ý. Tuổi trung bình lúc tử vong là 79.5. Gần 100% (99%) ca tử vong có những bệnh đi kèm như cao huyết áp (75%), tiểu đường (35%), và bệnh tim mạch (~33%). Nguồn: https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-03-18/99-of-those-who-died-from-virus-had-other-illness-italy-says




Không có nhận xét nào

Nội Bật